Có một hiện tượng rất phổ biến ở người già: nói rất nhiều. Ta thường chỉ nghĩ đến việc họ bị ‘lẫn’, bị lẩm cẩm, hay thích hồi tưởng quá khứ, nên họ thường xuyên nhắc lại những câu chuyện còn lại trong trí nhớ một cách nhàm chán. Tuy nhiên, thiết tưởng còn một nguyên nhân căn bản hơn của hiện tượng này: họ thấy mình không được chú ý, không được người khác hiểu, và thấy mình bị gạt ra khỏi các sinh hoạt của xã hội. Điều này khiến người già thấy họ bị lạc lõng trong xã hội, thậm chí cả trong gia đình. Con người tự bản chất mang tính tương quan, nên bất cứ ai thấy mình thiếu môi trường sống tương quan, đều có khuynh hướng tìm cách kết nối với người khác. Ở trường hợp người già, nhu cầu này là rất cao, vì những lý do hiện sinh gắn liền với giai đoạn đặc biệt này trong cuộc đời. Vì lẽ đó, tương tự như trẻ con, người già thường nói nhiều để mong được người khác chú ý.
Trong xã hội hiện đại, tính dễ tổn thương này của người già càng lớn hơn nữa, vì những chuyển động và thay đổi diễn ra nhanh chóng ở mọi khía cạnh trong đời sống xã hội. Khi một hệ thống chuyển động mạnh, sẽ có những thành phần nhất định bị ‘văng ra ngoài’, mà thành phần dễ thấy nhất là người già. Để tìm hiểu mức độ bị ‘gạt ra rìa’ đó, chúng ta có thể suy xét đến những vấn đề sau liên quan đến người già trong thời đại hôm nay, nhất là trong xã hội Việt Nam:
Điều đầu tiên là người già và người trẻ khó hiểu được suy nghĩ của nhau. Tỉ như, mấy cô cậu học trò có thể ngạc nhiên khi thấy người ông của mình phải bỏ ra hàng giờ đồng hồ cặm cụi viết thư tay và gửi bưu điện, thay vì chỉ cần ngồi trước máy tính gõ vài phút là xong; và ngược lại, các ông bà lớn tuổi cũng không hình dung được lý do tại sao người ta lại làm những chương trình trên tivi kiểu ‘Hôn nhau để hẹn hò’ (Date & Kiss) cho giới trẻ xem, hay họ cũng không tưởng tượng được làm sao mà bọn trẻ có thể đọc, hiểu và nhắn tin cho nhau những thứ ký hiệu chẳng phải là con chữ bình thường. Tất nhiên, thời đại nào cũng có vấn đề về cách biệt suy nghĩ giữa già và trẻ. Tuy nhiên, trong thời đại hôm nay, khoảng cách của sự khác biệt này ngày càng lớn hơn. Lý do là, ngoài những nguyên nhân khá ‘tự nhiên’ như đã có từ trước giờ, hiện còn có nguyên nhân từ lối sống công nghệ của người trẻ, trong đó mọi thứ diễn ra và thay đổi rất nhanh, trong khi người già không đủ mức độ nhạy bén và năng động để có thể tiếp cận và thích ứng với lối sống này.
Thứ nữa, cơ cấu của gia đình trẻ cũng đang thay đổi: hiện nay, hình thức gia đình tam hoặc tứ đại đồng đường không còn tồn tại nhiều, mà thay vào đó là gia đình hạt nhân. Hơn nữa, số con trong các gia đình đang ngày càng giảm mạnh hơn so với các thế hệ trước. Sự thu hẹp quy mô và cấu trúc gia đình sẽ ảnh hưởng đến tất cả mọi thành phần trong gia đình, nhưng người già là đối tượng chịu tác động cách đặc biệt. Trong cơ cấu này, người già không còn vai trò ‘nền tảng định hướng’ của gia đình như trong truyền thống nữa.
Thêm vào đó, lối sống hiện đại đang chi phối sự gắn kết giữa người trẻ và người già. Nhịp sống ‘công nghiệp hoá’ khiến người trẻ dành chủ yếu thời gian và sức lực cho công việc. Tất cả những gì tích cực và ‘chất lượng’ nhất đã được dành cho công sở rồi; vì vậy, năng lượng tiêu cực thường phát ra trong thời gian ở nhà của họ. Bên cạnh công việc, rất nhiều thứ khác cũng đang chi phối tâm trí con người hiện đại, khiến họ trở về nhà trong tâm trạng mỏi mệt và căng thẳng. Vì vậy, rất nhiều người không còn khả năng quan tâm và đối xử nhẹ nhàng với những người trong gia đình, nhất là với người già – những người dễ gây khó chịu vì nếp sống cũ của họ.
Cuối cùng, những quan niệm mới về lối sống gia đình, nhất là trong thời đại ‘hội nhập văn hoá’, đang khiến cho khoảng cách giữa thế hệ gia đình trẻ và người già ngày một xa cách hơn. Ví dụ, nếu như trước kia, việc nuôi dạy một đứa trẻ là công việc chung dành cho mọi người trong gia đình, trong đó, đóng góp của ông bà được xem như một phần đặc biệt, thì ngày nay, nhiều ông bà không còn được trao cơ hội này nữa. Thậm chí, có người còn không được phép tiếp xúc, chăm sóc con cái, cháu chắt. Lý do là vì quan điểm giáo dục của cha mẹ trẻ rất khác biệt với ông bà. Điều này đặc biệt nghiêm trọng với trường hợp những người già ở miền quê và con cháu sống ở thành thị. Trước kia, các gia đình trẻ thường hay đưa con cái về sống với ông bà ở quê trong các dịp hè hoặc lễ lạc, để cho bọn trẻ được hòa mình vào bầu khí thôn dã và được ông bà nuôi dạy. Nhưng hiện nay, một phần vì tụi nhỏ phải học như chính khóa trong Hè, một phần vì bố mẹ cũng không muốn con tiếp xúc với lối giáo dục xưa cũ của ông bà, nên chẳng mấy ai làm như trước. Kết quả là tương quan giữa ông bà với gia đình trẻ, đặc biệt là với cháu chắt, ngày càng bị tách biệt.
Nói thế không phải để lên án người trẻ nói chung và các gia đình trẻ nói riêng, vì những thay đổi đó diễn ra theo chuyển động chung của cả xã hội, của thời đại. Có những thay đổi dường như tất yếu phải diễn ra, ngoài ý muốn chủ quan của cá nhân; hơn nữa, không hẳn tất cả những thay đổi đó đều mang tính tiêu cực. Vì vậy, người già không thể đòi hỏi người trẻ đáp ứng hết mọi mong muốn chủ quan của mình. Tuy nhiên, phía người trẻ phải ý thức về những khác biệt và thay đổi; và phải tìm cách hội nhất hết mức có thể những giá trị căn bản vào những biến chuyển đó, để những người lớn tuổi – những người xứng đáng được nhận sự tôn trọng và chú tâm của xã hội – không bị gạt bên lề. Trong nỗ lực này, có hai nhu cầu chính đáng sau của người già cần được để ý:
Thứ nhất là nhu cầu tiếp xúc với con cháu. Theo lẽ thường, ước mong bảo toàn sự sống là điều ăn sâu nơi tâm thức con người. Chính qua con cái, cha mẹ thấy cái chết của mình còn để lại một cánh cửa mở, và cuộc sống của mình được nối tiếp. Vì vậy, đối với các bậc cha mẹ, nhìn thấy con cháu chính là nhìn thấy sự nối dài của mình, là ‘di sản để dành’ của bản thân. Theo nghĩa đó, niềm hạnh phúc hàng đầu của người già là được chứng kiến sự trưởng thành và phát triển của con cháu mình, và có cơ hội chăm sóc, đụng chạm vào tiến trình phát triển đó. Do vậy, cách báo hiếu đẹp nhất của người trẻ là hãy để cho các bậc ông bà, cha mẹ có nhiều cơ hội gặp gỡ, tiếp xúc và chăm sóc mình, nhất là đối với các cháu nhỏ. Đó là niềm an ủi lớn lao của họ, nhất là trong giai đoạn tuổi già, vốn là thời gian dễ bị tổn thương về tâm lý.
Thứ hai, hãy để người già có cơ hội làm việc, nếu sức khỏe thể lý và tâm lý của họ còn cho phép. Có lẽ một trong những sầu khổ lớn nhất của con người là cảm giác thấy mình vô dụng. Cách này hay cách khác, con người luôn muốn mình có sự hữu ích, có những đóng góp nào đó, và được người khác công nhận những công trạng đó. Khi không còn cảm nhận được sự có ích của mình, người ta thấy mình chẳng có nhiều lý do để tồn tại nữa. Sự trống trải này chính là thứ khủng hoảng mà người già dễ gặp phải nhất. Vì vậy, nhiều người già dễ bị suy sụp sức khỏe một thời gian rất ngắn sau khi bị cho nghỉ hưu. Rất tiếc là nhiều người trẻ lại không ý thức về nguy cơ này. Hơn nữa, vì những lý do rất tốt lành, rằng những người già cần được nghỉ ngơi hoàn toàn, nên họ cắt hết tất cả mọi công việc của cha mẹ lớn tuổi nói riêng và của người già nói chung. Họ không ngờ rằng mình đang góp phần lớn vào khủng hoảng của cha mẹ mình. Vì vậy, người trẻ hãy cố gắng tạo những không gian và cơ hội nhất định cho người già được đóng góp công sức, tuỳ theo hoàn cảnh và điều kiện sức khỏe của họ.
Thứ xa xỉ nhất của đời người chính là một trái tim trẻ thơ hồn nhiên, một niềm tin sống mãi, một thân thể mạnh khỏe, và một người yêu thương mãi mãi tay trong tay.
Niềm vui nhất của đời người là một tâm thái tự do, một giấc ngủ ngon lành, một tâm tình vui vẻ hưởng thụ cuộc sống.
Đường đã đi qua thì mới biết có dài có ngắn. Việc đã trải qua thì mới biết có vui có buồn. Vị đã nếm qua thì mới biết có chát, có ngọt. Cái gì cũng có thể buông bỏ được nhưng không thể buông bỏ được niềm vui. Cái gì cũng có thể thua được nhưng không thể thua nụ cười.
Sinh, lão, bệnh, tử, là quy luật ở đời, ai cũng phải trải qua nên người già có thể trái tính trong mắt chúng ta, nhưng họ lại thuận theo vòng đời của lẽ trời. Vì vậy, người già cần có quan niệm sống thoải mái, vui vẻ, muốn ăn thì ăn, muốn mặc thì mặc, muốn chơi thì chơi, luôn luôn nâng cao chất lượng cuộc sống, hưởng thụ những thành quả công nghệ cao để cuộc sống tuổi già hạnh phúc và có ý nghĩa hơn.
Đời người có những việc không cần phải để ý đến, có những thứ không cần phải làm hết. Khi cần buông liền buông thì mới có thể rút được tay ra, nắm lấy niềm vui và hạnh phúc thực sự thuộc về mình.
Cuộc đời như một dòng nước chảy, bắt nguồn từ nơi nào, chảy qua chốn nao, đổ về chỗ nào, đều không tự chủ được. Vậy nên bất kể tốt xấu hãy thản nhiên đối diện, đón nhận hết thảy.
Đời người tất bật nhọc nhằn, ba chìm bảy nổi. Nhiều người đi đến nửa cuộc đời mới phát hiện ra tuổi hoa đã đi qua, tháng ngày trôi đi như nước chảy.
Đời người ngắn ngủi, chẳng có diễn tập. Vậy nên tìm tòi hành trình sinh mệnh đáng trân trọng riêng của mình, nỗ lực cho những giá trị chân chính của sinh mệnh, làm sâu sắc thêm thế giới nội tâm, thăng hoa sinh mệnh.
Cuộc đời là một trường tu hành, có tôi luyện mới trở nên rắn chắc, có ly biệt mới cảm thấy niềm vui hội ngộ, có đắng cay mới biết ngọt bùi.
Cuộc đời có lúc có mất đi mới trân quý cái đang có, có thất ý mới học được khoan dung, có khuyết thiếu mới hiểu được hàm nghĩa hoàn mỹ.
